ARTHUR NEVILLE CHAMBERLAIN (1869-1940)

Urodził się w 1869 r. w Edgbaston, nieopodal Birmingham. Jego kariera polityczna przypadła na jeden z najtrudniejszych okresów w historii Europy pierwszej potowy XX wieku. Od maja 1937 r. przez rok był premierem rządu Wielkiej Bry­tanii, ciesząc się ogromną popularnością i pełnym zaufaniem. Początkowo obdarzony przydomkiem „człowiek z parasolem", z czasem stał się symbolem „człowieka pokoju". Jego nazwisko kojarzy się przede wszystkim - może niesłusznie - z układem z Monachium. Po ustąpieniu Baldwina, gdy przejmował władzę jako konserwatysta, uchodził za nieskazitelnego i skutecznego polityka, doskonałego administratora, zdolnego polemistę, ale mającego słabe rozeznanie w sprawach międzynarodowych. Nie dostrzegał stopnia zagrożenia, jakie niósł z sobą wzrost faszyzmu w Niemczech. Trudno mu było trafnie ocenić głębokie przemiany w systemach to­talitarnych.

Chamberlain kładł szczególny nacisk na politykę zagraniczną państwa. Dla zachowania pokoju w Europie wybrał ugodowy sposób negocjacji z dyktatorami. Jego polityka zwana „appeasement" opierała się na wyraźnych założeniach: obawie przed wybuchem woj­ny, braku wiary w rzeczywiste pokojowe zaangażowanie dyplomacji europejskiej oraz na wierze w skuteczność osobistych zabiegów dyplomatycznych. Chamberlain miał przy tym świadomość słabości wojsk lądowych i powietrznych Wielkiej Brytanii. Tym przesłankom towarzyszyło również wewnętrzne przekonanie premiera, że dyktatorzy europejscy mają podstawy do roszczeń, a zaspokojenie reklamacji doprowadzi do utrzymania równowagi na kontynencie. Należy przyznać, iż Chamberlain miał w tym poparcie większości Brytyjczyków.

W tym kontekście układ monachijski z 1938 r. poświęcenie „odległego i mało znanego kraju" - Czechosłowacji, a później zaakceptowanie „Anschlussu" wydawały się jedynym sposobem na utrzymanie pokoju w Europie. Mało kto pamięta, że przed Monachium Chamberlain użył wszelkich możliwych dróg dyplomatycznych, by zażegnać konflikt. We wrześniu 1938 r. dwa razy (w Berchtesgaden -15 września i w Godesberg - 22 września) w osobistych rozmowach z Führerem poruszał problem Czechosłowacji, w nadziei uspokojenia rosnących apetytów Hitlera. W tym samym czasie Chamberlain usiłował unormować - bez powodzenia - stosunki z Włochami, kontaktując się bezpośrednio z Mussolinim. Równocześnie z rozmowami z faszystowskimi liderami, przystąpiono do pośpiesznego zbrojenia Wielkiej Brytanii.

Dopiero w końcu marca 1939 r., w związku z okupacją Pragi przez wojska niemieckie, Chamberlain zmienił swą linię polityczną. Od postawy ugodowej przeszedł do zdecydowanego sprzeciwu wobec coraz większej ekspansji III Rzeszy. Pierwszym tego dowodem było przyznanie Polsce w marcu 1939 r. brytyjskich gwarancji na wypadek wybuchu wojny. Po kilku dniach nastąpiło podpisanie odpowiednich układów. Jednocześnie wiosną i latem trwały negocjacje Wielkiej Brytanii w sprawie sojuszu z ZSRR. W połowie 1939 r. Chamberlain otwarcie przyznał, że niemieckie roszczenia terytorialne nie mogą być dłużej tolerowane przez mocarstwa zachodnie. Toteż kiedy Hitler napadł na Polskę 1 września 1939 r., Anglia - być może z ciężkim sercem - wypowiedziała mu wojnę. W ten sposób, z opóźnieniem, Brytyjczycy wywiązali się z danej sześć miesięcy wcześniej obietnicy.

Przez osiem miesięcy toczyła się - jak ją nazywano - „dziwna wojna". Chamberlain starał się zrobić wszystko, co mógł, by utrzymać swój autorytet w państwie, a szczególnie w parlamencie. Wspomagali go trzej przyjaciele: John Simon, Samuel John Hoare i lord Edward Halifax, z którymi tworzył „wielką czwórkę" albo - jak ich bardziej poufale nazywano - „stary gang". Nie mógł jednak prowadzić narodu do wojny, nie umiejąc zmobilizować jego energii. Klęska Wielkiej Brytanii w Norwegii, mimo sukcesów angielskiej marynarki wojennej, podważyła ostatecznie jego prestiż. Skrytykowany publicznie w Izbie Gmin przez Leo Amery'ego, zdecydował się ustąpić ze stanowiska premiera 10 maja 1940 r., pozostając jednak członkiem gabinetu. Po czterech miesiącach był zmuszony całkowicie odsunąć się od polityki z powodu choroby. Zmarł na raka 9 listopada 1940 r. w Heckfield w pobliżu Reading.