|
 Urodził
się jako syn Tomasza Kutrzeby, kapitana armii austriackiej i Ludwiki z
domu Szula 15 kwietnia 1886 roku. W 1896 został przyjęty do wojskowej
7-klasowej szkoły realnej w Fischau koło Wiener Neustadt, a następnie
uczęszczał do szkoły w Hranicach na Morawach. W 1903 zdał maturę w
Państwowym Gimnazjum Realnym w Wiedniu. Następnie rozpoczął studia na
Wydziale Inżynieryjnym w Wojskowej Akademii Technicznej (oficerska
szkoła inżynierów i saperów) w Mödling pod Wiedniem, którą ukończył w
1906 z wynikiem celującym i nominacją na podporucznika saperów. Będąc
prymusem, miał możliwość wyboru miejsca służby. W rezultacie od 1906 do
1910 pełnił służbę w 9. Batalionie Saperów w rodzinnym Krakowie. W
latach 1910–1913 studiował w Akademii Sztabu Generalnego w Wiedniu i
ukończył wyższy kurs inżynierii. Do stopnia porucznika awansował w 1911.
W latach 1913–1914 pełnił służbę w Szefostwie Inżynierii w Sarajewie,
gdzie opracował m.in. projekt umocnień na pograniczu z Czarnogórą. W
Sarajewie był świadkiem zamachu na arcyksięcia Ferdynanda, które stały
się bezpośrednim pretekstem do wybuchu I wojny światowej.
Po rozpoczęciu działań wojennych pozostał początkowo w dowództwie
twierdzy Sarajewo, a następnie wysłano go na front serbski, jako oficera
Sztabu 2 Brygady Artylerii Górskiej gen. mjr. Ferdinanda Komma. Od 15
marca 1915 przebywał na froncie rosyjskim jako oficer łącznikowy w
sztabie niemieckiego XXIV Korpusu Rezerwowego pod dowództwem gen. piech.
Friedricha von Geroka walczącego w Karpatach. W tym samym roku awansował
do stopnia kapitana. W czerwcu 1915 został skierowany na front włoski,
gdzie był m.in. szefem sztabu inspektoratu fortyfikacji w dowództwie
grupy w Tyrolu. W lutym 1916 został mianowany szefem sztabu wojsk
technicznych Grupy Armii arcyks. Eugeniusza. Uzyskał wówczas dużo
cennych doświadczeń nie tylko ze względu na zajmowane stanowisko, ale
także ze względu na charakter i zasięg przygotowań do operacji zaczepnej
w trudno dostępnym górzystym terenie. Z frontu włoskiego przerzucono go
do Siedmiogrodu, gdzie 1 sierpnia 1916 objął stanowisko szefa sztabu
inspekcji fortyfikacji w dowództwie wojsk austriackich. Miesiąc później
został oficerem łącznikowym przy dowództwie niemieckiej 9. Armii na
froncie rumuńskim. Przeniesiony ponownie w kwietniu 1917 na front
rosyjski, był I oficerem, a następnie zastępcą szefa sztabu w
ekspozyturze austriackiej 4. Armii przy dowództwie niemieckiej grupy
operacyjnej działającej na Wołyniu. Ponieważ dowództwu niemieckiemu
podlegał także duży wycinek wybrzeża morskiego w delcie Dunaju,
wykorzystywał każdą okazję, aby praktycznie zapoznać się z aspektami
militarnymi obszaru nadmorskiego, organizacją jego obrony i budową
fortyfikacji. Od marca 1918 zajmował z kolei stanowisko szefa sztabu
bazy austriackiej w mieście Braiła nad Dunajem.
Upadek monarchii austro-węgierskiej i odradzanie się państwowości
polskiej spowodowały, że kpt. T. Kutrzeba porzucił służbę w armii
zaborczej i po nawiązaniu kontaktu z działającą od 28 października 1918
w Krakowie Polską Komisją Likwidacyjną, rozpoczął na początku listopada
pracę w jej Wydziale Wojskowym. Odradzające się Wojsko Polskie odczuwało
brak wykształconych wyższych oficerów. Fakt ten zdecydował o jego
dalszej karierze wojskowej. Najprawdopodobniej z inspiracji gen.
Stanisława Szeptyckiego został skierowany do pracy w Oddziale I Sztabu
Generalnego Naczelnego Dowództwa WP. Od stycznia 1919 był tam szefem
sekcji planów i zastępcą szefa Oddziału I. W październiku 1919 został
szefem sztabu 1 DPLeg, a następnie Grupy Operacyjnej gen. Edwarda
Rydza-Śmigłego. Opracował wówczas m.in. plan operacji dyneburskiej, a
następnie uczestniczył w jego realizacji. Do stopnia majora awansował w
grudniu 1919. W kwietniu 1920 jako szef sztabu 3. Armii uczestniczył w
wyprawie wojsk polskich na Kijów. Podczas odwrotu sprawował funkcję
szefa sztabu Frontu Południowo-Wschodniego. W czasie bitwy warszawskiej
kierował sztabem Frontu Środkowego, a następnie został szefem sztabu
nowo utworzonej 2. Armii, która uczestniczyła w walkach o Białystok i
pościgu za wojskami sowieckimi w kierunku na Grodno i Lidę. W tym czasie
awansował do stopnia podpułkownika.
Po zakończeniu działań wojennych ppłk Kutrzeba w styczniu 1921 został na
krótko wykładowcą taktyki ogólnej w Szkole Sztabu Generalnego i
jednocześnie członkiem Komisji Regulaminowej. Brał wówczas czynny udział
w opracowywaniu regulaminów wojskowych. W maju 1921 powrócił do pracy
sztabowej i ponownie stanął na czele sekcji planów, a od grudnia szefem
Oddziału IIIa Operacyjnego Biura Ścisłej Rady Wojennej, które w myśl
koncepcji marszałka Józefa Piłsudskiego miało w czasie pokoju stanowić
zalążek Sztabu Naczelnego Wodza. W maju 1922 uzyskał awans na stopień
pułkownika. Od stycznia 1925 pełnił obowiązki szefa Biura Ścisłej Rady
Wojennej i zarazem II zastępcy szefa Sztabu Generalnego. W latach
1922-1926 uczestniczył we wszystkich niemal przedsięwzięciach sztabowych
oraz międzynarodowych konferencjach i naradach sojuszniczych związanych
z obroną państwa i planowaniem strategiczno-operacyjnym. Owe
doświadczenia i zebrane materiały stanowiły w późniejszym okresie
bezcenną pomoc w opracowywaniu kolejnych studiów militarnych, tym razem
związanych z bezpośrednim zagrożeniem hitlerowskich Niemiec. W czasie
przewrotu majowego opowiedział się po stronie rządu. Nie angażował się
jednak osobiście przeciwko organizatorom zamachu stanu. Po objęciu
władzy przez Piłsudskiego pozostał więc na swoich stanowiskach
sztabowych. W rezultacie w grudniu 1926 objął stanowisko I zastępcy
szefa Sztabu Generalnego. Do stopnia generała brygady awansował w
styczniu 1927. Na nowym stanowisku uczestniczył w reorganizacji
naczelnych władz wojskowych (tor pokojowy i tor wojenny), w wyniku czego
nastąpiło oddzielenie struktur i instytucji zajmujących się bezpośrednio
przygotowaniami wojennymi od Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz
utworzenie Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych z podległym mu Sztabem
Generalnym. Od 28 listopada 1928 został – po odejściu wykładowców
francuskich – nowym komendantem Wyższej Szkoły Wojennej i zarazem
dyrektorem nauk. Na tych stanowiskach dokonał reorganizacji Szkoły i
stworzył podstawy pod powstanie polskiej kadry profesorskiej. Objęcie
przez gen. Rydza-Śmigłego stanowiska Generalnego Inspektora Sił
Zbrojnych wzmocniło pozycję płk. Kutrzeby. Szczególnym tego wyrazem było
mianowanie go 27 listopada 1935 generałem do prac przy Generalnym
Inspektoracie Sił Zbrojnych. Poza kierowaniem szkołą uczestniczył on
także w licznych inspekcjach poszczególnych jednostek wojskowych.
Odcinkiem studiów operacyjnych przydzielonym mu był obszar Wielkopolski.
Poza tym przeprowadzał systematyczne analizy sytuacji wewnętrznej Rzeszy
Niemieckiej oraz prowadził studia strategiczno-operacyjne według
specjalnych wytycznych Generalnego Inspektora. Dodatkowo opracowywał
również różne bieżące ekspertyzy i opinie. Był zwolennikiem wprowadzania
do wojska nowych rozwiązań, m.in. forsował pomysł utworzenia
zmotoryzowanych oddziałów przeciwpancernych jako ruchomych odwodów
zaporowych, co niestety nie zostało zrealizowane do wybuchu wojny. 19
marca 1939 awansował do stopnia generała dywizji i został inspektorem
armii. Pod koniec sierpnia – wobec coraz realniejszego zagrożenia ze
strony Niemiec – objął dowództwo nad przyszłą Armią "Poznań" z zadaniem
obrony Wielkopolski.
Podczas wojny z Niemcami przeszedł cały szlak wojenny jako dowódcą Armii
"Poznań" (w składzie czterech dywizji piechoty: 14 DP, 17 DP, 25 DP i 26
DP oraz dwóch brygad kawalerii: Wielkopolskiej Brygady Kawalerii i
Podolskiej Brygady Kawalerii). Był twórcą i realizatorem zwrotu
zaczepnego zwanego bitwą nad Bzurą, podczas którego dowodził wspólnymi
siłami Armii "Poznań" i Armii "Pomorze". Po przebiciu się z resztkami
wojsk 22 września do Warszawy, został na krótko zastępcą dowódcy Armii
"Warszawa" na czele z gen. Juliuszem Rómmlem. Następnie z jego
upoważnienia prowadził rozmowy kapitulacyjne z dowódcą niemieckiej 8.
Armii gen. Johannesem Blaskowitzem i 28 września podpisał akt
kapitulacji stolicy.
W niewoli niemieckiej dzielił los tysięcy polskich oficerów, przebywając
aż do końca wojny w obozach jenieckich kolejno w: Oflagu IV A Hohnstein,
Oflagu IV B Königstein i Oflagu VII A Murnau na terenie Niemiec. Z jego
inicjatywy zostały przygotowane w obozie w Murnau tajne kursy
przygotowujące młodszych oficerów do egzaminu do Wyższej Szkoły
Wojennej. Po wyzwoleniu obozu w kwietniu 1945 przez wojska amerykańskie
objął przejściowo dowództwo nad przebywającymi tam oficerami, a w lipcu
został wezwany do Londynu, gdzie otrzymał propozycję objęcia stanowiska
ministra obrony narodowej. Nie przyjął jej jednak. Stanął natomiast na
czele – powołanej rozkazem szefa Sztabu Głównego z 12 października 1945
– Komisji Historycznej Kampanii Wrześniowej i Polskich Sił Zbrojnych na
Zachodzie. Jednocześnie uczestniczył w tworzeniu Instytutu im. gen.
Władysława Sikorskiego w Londynie. Powrót do kraju (co sugerował płk
dypl. Marian Utnik) uniemożliwiła mu nieuleczalna choroba (nowotwór), w
wyniku której zmarł 8 stycznia 1947 w londyńskim szpitalu. Pochowany
został z honorami wojskowymi na cmentarzu Brookwood. Pośmiertnie
uhonorowano go Orderem Wojennym Virtuti Militari III klasy.
W 1957 jego prochy – zgodnie z ostatnią wolą – przewieziono do Polski i
pochowano w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w
Warszawie.
Generał Tadeusz Kutrzeba był jednym z najbardziej wykształconych
polskich wyższych dowódców. Zyskał opinię jednego z najwybitniejszych
sztabowców II Rzeczypospolitej. Odznaczony był m.in. Orderem Wojennym
Virtuti Militari II, III i V klasy, Orderem Odrodzenia Polski III i V
klasy, trzykrotnie Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi oraz
wysokimi odznaczeniami zagranicznymi.
Tekst ten jest
udostępniony na licencji [GNU
Free Documentation License]
Pochodzi on z w Wolnej
Encyklopedii Sieciowej
Wikipedia
|
