|
 Urodził
się w Stanisławowie 8 maja 1892 w rodzinie kolejarskiej. Od dzieciństwa
działał w lokalnym ruchu skautowym, a następnie w Zarzewiu. W 1910
rozpoczął studia ekonomiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie,
lecz śmierć ojca i konieczność utrzymania rodziny zmusiły go do powrotu
do rodzinnego miasta. Tam wstąpił do Drużyn Strzeleckich, gdzie dosłużył
się rangi komendanta.
W 1913 został powołany do armii austro-węgierskiej. W stopniu kaprala
uczestniczył w walkach 58. pułku piechoty w Galicji, m.in. w bitwie pod
Rzeszowem, walkach o Przełęcz Dukielską i bitwie pod Gorlicami. Za
męstwo okazane w boju został odznaczony oraz awansowany do stopnia
porucznika. W połowie 1915 został ranny w boju i skierowany na leczenie,
z którego już do CK armii nie powrócił.
W listopadzie 1918 zgłosił się do Wojska Polskiego zweryfikowany w
stopniu majora, jednak przez wzgląd na wciąż nie zagojone rany wojenne
został skierowany jako oficer do specjalnych poruczeń do Ministerstwa
Spraw Wojskowych i bezpośredniego udziału w walkach lat 1919-1920 z
bolszewikami nie brał.
W 1922 rozpoczął studia w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Po
ukończeniu studiów skierowany do Sztabu Generalnego, a w 1928 został
awansowany do stopnia podpułkownika i przydzielony do 75 pułku piechoty
jako dowódca jednego z batalionów. W 1929 uzyskał przeniesienie na
stanowisko zastępcy dowódcy 3 pułku Strzelców Podhalańskich. W 1930
został wykładowcą logistyki w Wyższej Szkole Wojennej.
W 1937 uzyskał awans do stopnia pułkownika oraz przydział dowódczy w 9
Pułku Piechoty Legionów stacjonującym w Zamościu. Pełnił tę funkcję aż
do stycznia 1939, kiedy to uzyskał przeniesienie na stanowisko dowódcy
21 Pułku Piechoty Dzieci Warszawy skoszarowanego w Cytadeli
warszawskiej.
Zgodnie z polskim planem mobilizacyjnym 21pp został przydzielony do 8
Dywizji Piechoty pułkownika Teodora Furgalskiego. Dywizję ześrodkowano
jako odwód Armii Modlin na zachód od Ciechanowa. 2 września wraz z całą
dywizją pułk został skierowany przez dowódcę Armii Modlin do wsparcia
wojsk walczących w rejonie Mławy (patrz: bitwa pod Mławą). Dywizja
dotarła w rejon ześrodkowania o świcie 3 września. Tam 21pp otrzymał
rozkaz uderzenia na Przasnysz w celu odciążenia Mazowieckiej Brygady
Kawalerii. Na skutek często zmienianych rozkazów, braku kontaktu z
oddziałami dywizji a także działań dywersantów na tyłach, 8 Dywizja
Piechoty poszła w rozsypkę. Jedynie 21pp zachował pełną zwartość. Brak
kontaktu z dowództwem oraz wycofanie się pozostałych sił polskich
zmusiły płk. Sosabowskiego do wydania rozkazu o odwrocie podległych mu
sił w kierunku operacyjnym na Warszawę.
W nocy z 7 na 8 września pułk dotarł w rejon Modlina, gdzie wszedł w
kontakt z resztkami swej dywizji. Dowódca obrony twierdzy wydał rozkaz o
odtworzeniu dywizji, jednak 21pp został przydzielony do Grupy
Operacyjnej Zulaufa. Początkowo obsadzał pozycje obronne w rejonie
twierdzy, jednak już po kilku dniach, wraz z całą GO, rozpoczął marsz w
kierunku Warszawy.
15 września o świcie pułk dotarł wraz z Grupą Operacyjną do Warszawy i z
marszu obsadził odcinek obronny w rejonie Grochowa na przedmościu
praskim. Elementy pułku początkowo brały udział w odpieraniu ataków
niemieckiej 10 Dywizji Piechoty Wehrmachtu. 16 września, podczas
generalnego szturmu Pragi, elementy 21pp doszczętnie rozbiły
wielokrotnie silniejszy 23 Pułk Piechoty Wehrmachtu. Po tym sukcesie
Sosabowskiemu powierzono dowództwo nad wszystkimi polskimi oddziałami w
rejonie "Pododcinka Grochów". W następnych dniach, dzięki doskonałemu
dowodzeniu, płk. Sosabowskiemu udało się utrzymać pozycje obronne przy
stosunkowo niewielkich stratach własnych. 26 września jego 21 pułk
piechoty z powodzeniem odparł ostatni atak niemiecki. Następnego dnia
rozpoczęło się zawieszenie broni, a 27 września podpisano akt
kapitulacji stolicy. 29 września, ostatniego dnia przed wymarszem do
niewoli, 21 pułk piechoty "Dzieci Warszawy" oraz jego dowódca zostali
odznaczeni przez gen. Juliusza Rómmla orderami Virtuti Militari III
klasy.
Po zakończeniu walk pułkownik Sosabowski przeszedł do konspiracji i
wstąpił do Służby Zwycięstwu Polski. Tam otrzymał zadanie przedarcia się
przez Węgry do Francji, by przekazać meldunki o sytuacji w kraju rządowi
na wychodźstwie. Pod fałszywym nazwiskiem Emil Helm, Sosabowski dotarł
do Paryża, gdzie otrzymał przydział na dowódcę piechoty dywizyjnej w
odtwarzanej 4 Dywizji Piechoty.
W kwietniu 1940 dywizja przeniosła się do obozu w Parthenay. Tam zastał
ją początek działań na froncie zachodnim. Mimo nalegań dowódców
jednostki i polskiego rządu, Francja zwlekała z dostarczeniem
niezbędnego zaopatrzenia. Gdy w końcu sprzęt dotarł, nie było już czasu
na wyszkolenie rekrutów. Do wybuchu działań wojennych jedynie ok. 3150
żołnierzy (spośród 11 000) otrzymało broń. Wobec tego dowódca dywizji
gen. bryg. Rudolf Dreszer podjął 16 czerwca decyzję o przebijaniu się
jednostki w kierunku portów atlantyckich. 19 czerwca Sosabowskiemu udało
się dotrzeć do portu w La Pallice, skąd wraz z 6000 żołnierzy Dywizji
został ewakuowany do Wielkiej Brytanii.
Natychmiast po dotarciu do Wielkiej Brytanii Sosabowski zgłosił się do
polskiego sztabu, gdzie otrzymał przydział na dowódcę formującej się
właśnie 4 Kadrowej Brygady Strzelców. Początkowo planowano jej
przeniesienie na jakiś czas do Kanady, gdzie miała zostać uzupełniona
ochotnikami spośród tamtejszej Polonii. Jednak wkrótce okazało się, że
wyjazd skadrowanej brygady za ocean jest nie tylko trudny z powodów
logistycznych i transportowych, ale też bezcelowy: nie było tam
wystarczającej liczby Polaków.
Sosabowski postanowił ze swej brygady utworzyć pierwszą w historii
Wojska Polskiego jednostkę spadochronową. Powstał ośrodek szkoleniowy w
Largo House zwany "małpim gajem", w którym prowadzono szkolenia,
natomiast skoki spadochronowe odbywały się na lotnisku Ringway: "Gdy
przyjdzie chwila, jak orły zwycięskie spadniecie na wroga – mówił na
ćwiczeniach w Szkocji 23 września 1941 gen. Sikorski – i przyczynicie
się pierwsi do wyzwolenia naszej ojczyzny. Jesteście odtąd Pierwszą
Brygadą Spadochronową...". Tym samym gen. Sikorski nadał brygadzie
oficjalną nazwę i pozostawił ją do swej wyłącznej dyspozycji.
Hasłem brygady było "Najkrótszą drogą!", co znaczy, że jako pierwsi
powrócą do Polski tą właśnie drogą – na spadochronach. Wszyscy w
brygadzie wierzyli w to głęboko, od dowódcy do najmłodszego żołnierza.
Dowódcę zaś – jako znakomitego fachowca – wysoko cenili także
Brytyjczycy, zwykle niechętni obcokrajowcom. We wrześniu 1943 gen.
Browning, wysoki oficer brytyjskich wojsk powietrzno-desantowych, złożył
płk. Sosabowskiemu wręcz niezwykłą propozycję: zaproponował mu objęcie
dowództwa brytyjsko-polskiej dywizji spadochronowej. Brygada liczyła
wówczas ok. tysiąca żołnierzy. Resztę – 11 tysięcy – mieli stanowić
Brytyjczycy, a płk Sosabowski miał otrzymać automatycznie awans na
generała. Sosabowski odmówił. 15 czerwca 1944 płk Sosabowski awansował
do stopnia generała brygady.
W pierwszych dniach sierpnia przyszła wiadomość o wybuchu powstania w
Warszawie. W brygadzie wszyscy byli gotowi do lotu nad Warszawę, jednak
rozkazu do startu ze strony Brytyjczyków nie było, zarówno z przyczyn
politycznych, wojskowych, jak i technicznych. Wraz z upływającymi
kolejnymi dniami powstania narastała w Brygadzie atmosfera buntu,
którego zarzewie w kilku kompaniach generał musiał gasić swoim
autorytetem. Nie wiedział, że jego syn Stanisław Janusz Sosabowski –
lekarz, porucznik AK i dowódca plutonu "Stasinek" utracił w powstańczych
walkach wzrok. Brytyjczycy zagrozili rozbrojeniem brygady. Nowy Wódz
Naczelny gen. Sosnkowski oddał w końcu 1.SBS do ich dyspozycji.
Ostatecznie Brygada wzięła udział w największej w II wojnie światowej
operacji powietrzno-desantowej sprzymierzonych. Polacy skakali pod Driel
naprzeciw Arnhem, na przeciwległym, południowym brzegu Renu. Tak
przewidywały rozkazy, które nakazywały też natychmiastową przeprawę, aby
pójść z pomocą okrążonym Brytyjczykom. Z powodu pogody desant odbył się
jednak z dwudniowym opóźnieniem i żołnierze skakali wprost na niemieckie
lufy. W istniejącej już sytuacji posłanie w bój 1 SBS nie miało
właściwie sensu. Ponad półtora tysiąca polskich spadochroniarzy nie
mogło już przechylić szali ani odwrócić nieuchronnej klęski.
21 września skakała pod Driel jedynie część brygady z gen. Sosabowskim,
bo reszta nadleciała dopiero za trzy dni i lądowała w dość odległym
Grave. Polscy spadochroniarze zdani byli tylko na broń osobistą, gdyż
artyleria przeciwpancerna brygady odleciała w pierwszym dniu operacji
rzutem szybowców wraz z Brytyjczykami i walczyła pod Arnhem u ich boku
do końca, ponosząc ogromne straty, haubice zaś miały nadejść morzem.
Okrążeni pod Driel, odpierali niemieckie ataki i jedynie talentom
dowódczym generała i wielkiej bitności żołnierzy zawdzięczać można, iż
polskie kompanie jeszcze dwukrotnie forsowały Ren na zaimprowizowanych
łódkach. Prom przewidywany w planach operacji ostatecznie nie dotarł. W
ostatniej fazie bitwy – nocą z 25 na 26 września – właśnie Polacy
osłaniali odwrót niedobitków brytyjskich spadochroniarzy z 1.DPD – do
końca. Straty 1.SBS sięgnęły blisko 40% stanów osobowych tych oddziałów,
które walczyły pod Arnhem i Driel.
Jednak "sąd" nad generałem odbył się już wcześniej, bo 24 września w
Valburgu, podczas odprawy z wyższymi dowódcami brytyjskimi. Gen.
Sosabowski przekonywał ich, że bitwę można jeszcze wygrać, jeśli
forsowanie rzeki podejmą większe siły 30 Korpusu wraz z 1 SBS, ale
Brytyjczycy nie chcieli już walczyć. Uznali bitwę za przegraną i chcieli
jedynie wycofać się z "twarzą". Potrzebny był też kozioł ofiarny,
którego można by obarczyć winą za niepowodzenie. Wybrali generała
Sosabowskiego. Sprawa wyglądała na ukartowaną z góry. Znali jego
wybuchowe usposobienie i starali się go sprowokować – co też się udało.
Oburzenie polskiego generała uznano za niedopuszczalną krytykę
brytyjskiego marszałka i generałów. To wystarczyło. Tym bardziej że
niepokorny Polak miał rzeczywiście rację. Po powrocie brygady do Anglii
gen. Sosabowski został 2 grudnia 1944 wezwany do szefa Sztabu
Generalnego, gen. Kopańskiego. Ten zakomunikował mu, że Brytyjczycy
życzą sobie, aby oddał dowództwo brygady, tłumacząc to trudnościami
dalszej współpracy z generałem, a nawet sugerowali osobę następcy. Gen.
Kopański bez wahania poparł "życzenia" Brytyjczyków. Pisemne odwołanie
się gen. Sosabowskiego do prezydenta RP również nie odniosło skutku.
Prezydent Władysław Raczkiewicz nie próbował nawet wyjaśnić sytuacji ani
bronić polskiego, tak zasłużonego oficera. Rozkazem z 27 grudnia 1944
1.SBS została odebrana jej twórcy i dowódcy, a gen. Sosabowskiego
mianowano inspektorem Jednostek Etapowych i Wartowniczych. Za bitwę pod
Arnhem został odznaczony jedynie Krzyżem Walecznych.
W lipcu 1948 gen. Stanisław Sosabowski został zdemobilizowany. Miał już
wtedy przy sobie ociemniałego syna wraz z żoną, których udało się
ściągnąć z Polski. Miał także za sobą dalsze upokorzenie: w lutym 1946
rząd w Warszawie ogłosił, że żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na
Zachodzie nie uznaje za polskich.
Generał Sosabowski pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii i pracował
jako robotnik magazynowy w fabryce silników elektrycznych. Zmarł na
zawał serca 25 września 1967 w Londynie w Wielkiej Brytanii. W 1969
wciąż wierni swemu dowódcy spadochroniarze generała przywieźli jego
prochy do Polski, gdzie spoczęły – zgodnie z jego wolą – na warszawskim
cmentarzu Wojskowym na Powązkach.
Tekst ten jest
udostępniony na licencji [GNU
Free Documentation License]
Pochodzi on z w Wolnej
Encyklopedii Sieciowej
Wikipedia
|
