ARCHIBALD PERCIVAL WAVELL (1883-1950)

Przyszły marszałek brytyjski urodził się w Colchester w rodzinie o tradycjach wojskowych. By je kontynuować, ukończył kolegium w Winchester oraz szkołę wojskową w Sanhurst. Tuż po uzyskaniu dyplomu wybrał służbę w piechocie i wyjechał ze słynnym elitarnym szkockim pułkiem „Black Watch" do Afryki Południowej. Potem walczył na północno-zachodniej granicy imperium Indii przeciwko zbuntowanym plemionom w regionie Zakha Khel. W 1910 r., już jako kapitan, wyjechał do Moskwy, gdzie studiował język rosyjski. W dwa lata później został wystany na dalsze studia przy Sztabie Generalnym w Camberley i przy Ministerstwie Wojny.

Od początku I wojny światowej Wavell służył w wojsku francuskim. We wrześniu 1916 r. odniósł ciężką ranę w bitwie nad Sommą. Służył również w Rosji jako attache wojskowy przy armii kaukaskiej i w Palestynie u boku gen. Allenby, wespół z którym   uczestniczył   w   wojnie z Turcją. Właśnie warunki wojny w Turcji sprawiły, że począł opracowywać zasady i strategię wojny na pustyni.

W latach 1919-1920 Wavell przebywał w Egipcie jako Szef Sztabu Generalnego Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Po powrocie do Europy czekała go nominacja na generała dywizji. Z powierzoną mu 2. Dywizją Piechoty wyjeżdża do Palestyny już jako głównodowodzący brytyjską armią. Ten ciąg awansów nie kończy się na tym. 2 sierpnia 1939 r. w Kairze Wawel otrzymuje nominację na głównego dowódcę wszystkich lądowych sił brytyjskich w Egipcie, Sudanie, Palestynie, na Cyprze i w Jordanii.

Od września 1939 r. Wavell gorączkowo przygotowuje taktyczny plan interwencji sit brytyjskich na Bliskim Wschodzie. Co prawda jeszcze latem 1940 r. nie udaje mu się zatrzymać włoskich wojsk marszałka Grazianiego w okolicach Sidi Barrani na wschodnim froncie egipskim, ale już od grudnia zaczyna odnosić serię zwycięstw: 3 stycznia pod Sidi Barrani, 6 - pod Bardiją, 22 - pod Tobrukiem, 7 lutego - pod Benghazi i 9 - pod El-Agejlą. Owa szczęśliwa passa była zarazem apogeum jego kariery wojskowej. Pokonał Włochy zgniatając armię Grazianiego, biorąc przy tym 120 tys. jeńców, około 6 tys. wozów pancernych, niemal całą artylerię, pojazdy i zaopatrzenie. W swej taktyce Wavell posłużył się wzorem niemieckim i stał się prawdziwym inicjatorem wojny błyskawicznej na pustyni. Jego zwycięstwa dadzą początek pierwszym wielkim sukcesom brytyjskim w walkach z armiami członków osi Tokio-Rzym-Berlin. Szkoda, że jego wspaniałe zwycięstwo w Cyrenajce nie zostaje wykorzystane: Wavell otrzymuje rozkaz ograniczenia do minimum sit w okolicach Trypolisu, aby przygotować wystanie na front w Grecji możliwie pełnego Korpusu Ekspedycyjnego. Ten błąd taktyczny głównego dowództwa brytyjskiego pozwoli sitom Osi na przygotowanie odwetu. 31 marca 1941 r. ląduje w Afryce gen. Rommel na czele swego Afrikakorps. Konfrontacja z „Lisem pustyni" nie jest dla Brytyjczyków pomyślna. Armia Wavella jest zmuszona opuścić swe pozycje i wycofać się aż nad granicę egipską. W kilka tygodni później, w czasie, gdy Tobruk bohatersko odpiera ataki sił Osi, Wavell - na rozkaz Churchilla - rozpoczyna akcję odwetową pod kryptonimem „operacja Battleaxe". Bez większego powodzenia. Jego wojska nie przekroczą przejścia Halfaya. Podejrzewając, że trwająca od kilku miesięcy kampania afrykańska wyczerpała generała Wavella, Churchill mianuje na jego miejsce energicznego generała Auchinlecka. Nie oznacza to jednak, że Wavell jest odsunięty od teatru operacji wojennych na Wschodzie.

Już w lipcu 1941 r. Churchill mianuje go Komendantem Sił Brytyjskich w Indiach. Po ataku na Pearl Harbour dowodzi on całością sił aliantów na południowym zachodzie Azji. Co prawda nie uda mu się zapobiec utracie na rzecz Japończyków niektórych kolonii (Malezji, Indii holenderskich i Birmy), ale uratuje dla Imperium Brytyjskiego Indie.

Za kampanię w Azji, w 1943 r. zostanie wyniesiony do godności marszałka, a 18 czerwca 1943 r. uzyska nominację na wicekróla Indii i głównego gubernatora w New Delhi. Odegra tam ogromną rolę w doprowadzeniu podległych mu terytoriów do uzyskania autonomii. W 1946 r. zostanie zastąpiony przez lorda Mountbattena, a w rok później odejdzie na emeryturę. Umiera w Londynie w 1950 r.